Każda epoka projektuje własne wzorce kobiecości, zarówno jeśli chodzi o kanon urody, cechy osobowości, jak i role społeczne. Renesansowy model piękna został ukształtowany przez Petrarkę, którego twórczość odcisnęła piętno na europejskiej sztuce tego okresu. Z „Sonetów do Laury” dowiadujemy się zatem, że niewieścim ideałem była „donna angelicata”, czyli „kobieta anielska”: dama o długich blond włosach, jasnych oczach i alabastrowej cerze.
Jeśli chodzi o inne przymioty, w kulturze wysokiej obowiązywał wzorzec kobiety wykształconej, wpisujący się w najważniejsze założenia renesansowego humanizmu. W rzeczywistości jednak jedynie przedstawicielki arystokracji mogły liczyć na dostęp do edukacji. Najważniejszymi rolami społecznymi pozostawały oczywiście, podobnie jak w wypadku kobiet średniowiecza, funkcje żony i matki. Kobiety, którym udało się zapisać w historii, najczęściej wywodziły się zatem z możnych rodów lub zyskiwały wpływ na bieg dziejów dzięki związkom z mężczyznami władzy. Oto 10 słynnych kobiet renesansu, wśród których znajdują się słynne władczynie, skandalistki czy artystki.
Słynne kobiety renesansu
Anna Boleyn (1507 – 1536)
Anna Boleyn to jedna z najsłynniejszych dam w historii, bowiem jej związek z angielskim królem Henrykiem VIII doprowadził do przełomowych zmian w państwie i powstania kościoła anglikańskiego. Piękna kobieta wywodziła się ze szlacheckiego, ale niezbyt wysokiego rodu: jej ojcem był Tomasz Boleyn, z rodziny zamożnych kupców, który otrzymał tytuły hrabiego Rochford i Wiltshire. Klan cieszył się jednak specjalnymi łaskami u króla, ponieważ starsza siostra Anny, Katarzyna, była przez pewien czas jego kochanką i urodziła mu nieślubnego syna. Anna jako nastolatka przebywała na francuskim dworze, gdzie odebrała edukację, po powrocie zaś poznała Henryka VIII, który bardzo szybko zapałał do niej wielką namiętnością.
Anna Boleyn nie zamierzała jednak łatwo ulegać królowi, zwłaszcza, że widziała, jak szybko jej siostra przestała się cieszyć jego względami. Postawiła więc władcy warunek: zostanie królewską kochanką dopiero po ślubie. Życzenie było niemożliwe do spełnienia, ponieważ Henryk był żonaty z Katarzyną Aragońską, z którą miał córkę Marię. Zaślepiony żądzą król natychmiast rozpoczął jednak starania o unieważnienie małżeństwa, zwłaszcza, że próby spłodzenia z żoną męskiego potomka się nie powiodły, a on marzył o następcy tronu. Sprawa w sądzie kościelnym ciągnęła się cztery lata, w końcu więc Anna się ugięła i skonsumowała związek z Henrykiem, czego owocem była ciąża.
Zaślepiony rychłą perspektywą posiadania upragnionego syna król ogłosił więc zerwanie z papiestwem i sam stanął na czele kościoła, nakazując biskupom unieważnienie jego małżeństwa z Katarzyną. Tak też się stało, Anna dopięła swego i stanęła z Henrykiem na ślubnym kobiercu, a potem została koronowana. Nieposłuszni duchowni ponieśli zaś śmierć, a w Anglii pojawiło się nowe religijne wyznanie.
Koronacja Anny Boleyn odbyła się 29 maja 1533 roku, jednak już kilka miesięcy później królowa popadła w całkowitą niełaskę. Urodziła bowiem córkę Elżbietę. Gdy druga ciąża zakończyła się przedwczesnym porodem martwego syna, Henryk VIII postanowił pozbyć się małżonki. Oskarżono ją o cudzołóstwo z czterema mężczyznami, w tym z kuzynem Anny i skazano na ścięcie. Wyrok wykonano 19 maja 1536 roku.
Elżbieta I (1533 – 1603)
Koniec Anny Boleyn był tragiczny, jednak losy jej jedynej córki potoczyły się zgoła odmiennie. To ona, wbrew planom ojca, Henryka VIII i wszelkim oczekiwaniom, ostatecznie przejęła władzę w Anglii, a od jej imienia nazwano całą epokę. Elżbieta z dynastii Tudorów była jedną z największych władczyń w dziejach. Uczyniła swój kraj potężnym, zapewniła mu panowanie na morzu, a pod jej wpływem powstał słynny teatr elżbietański, który zrodził największego poetę i dramaturga w dziejach – Williama Szekspira.
Po śmierci matki Elżbieta straciła tytuł księżniczki i została wygnana z dworu. Możliwość dziedziczenia tronu Henryk VIII przywrócił jej w 1544 roku. Po śmierci jedynego prawowitego syna Henryka, Edwarda, władzę w Anglii przejęła jej przyrodnia siostra Maria. Gdy w 1558 roku Maria zmarła, na tron wstąpiła Elżbieta. Odtąd zaczął się trwający kilkadziesiąt lat okres jej rządów, podczas którego prowadziła wojny, wprowadzała anglikanizm, dbała o rozwój nauki i sztuki.
Elżbieta Tudor była szalenie inteligentną i wykształconą kobietą. Znała siedem języków, ceniła sztukę, osiągnęła biegłość w dyplomacji i świetnie radziła sobie w polityce międzynarodowej. Okres jej panowania nazywany jest złotym wiekiem kultury europejskiej. Elżbieta I nigdy nie wyszła za mąż – zasłynęła jako Królowa-Dziewica. W młodości lubiła romansować i się bawić, jednak po przejściu ospy całkowicie zmieniła swój wizerunek. Ukrywała twarz pod grubą warstwą bielidła, nosiła peruke i słynęła z surowości obyczajów.
Izabela d’Este (1474 – 1539)
Pierwsza Dama Renesansu, czyli Izabela d’Este, była znaną mecenaską i miłośniczką sztuki. Należała do najwyższych kręgów włoskiej arystokracji. Była córką księcia Ferrary i Modeny, Herkulesa I d’Este i Eleonory Aragońskiej. Wydano ją za markiza Mantui, Franciszka II Gonzagę. Urodziła siedmioro dzieci. Po śmierci swojego męża ze względu na niepełnoletność syna Fryderyka II sama sprawowała władzę w księstwie. Dała się poznać jako kobieta biegła w polityce i dyplomacji.
Do historii przeszła jednak przede wszystkim jej działalność na rzecz sztuki. Na dworze włoskiej władczyni, dzięki jej wsparciu, Ludovico Ariosto napisał „Orlanda Szalonego”. Co więcej, Izabela d’Este zapraszała Leonardo da Vinciego, któremu zleciła namalowanie swojego portretu. Dzieło co prawda nie powstało, ale mistrz sporządził szkic do obrazu. Izabela została na nim sportretowana z książką, co miało podkreślać jej wizerunek jako uczonej arystokratki. Na płótnie uwiecznił natomiast władczynię inny słynny malarz, Tycjan. Pokazał Izabelę w lansowanym przez nią nakryciu głowy (zwanym „zazara”) przypominającym turban, a wykonanym z prawdziwych i sztucznych włosów, jedwabiu i klejnotów.
Izabela d’Este była bowiem również ikoną renesansowej mody i przykładała ogromną wagę do garderoby. Lubiła jedwab, aksamit, strusie pióra, klejnoty i futra. Wszystkie znamienite damy w Europie chciały się nosić podobnie jak ona, dlatego sporządzano specjalne lalki z replikami jej strojów, by inne elegantki również mogły stylizować się w ten sposób. Rywalizowała na tym polu z sama Lukrecją Borgią, swoją szwagierką, która była znacznie bogatsza od Izabeli i mogła sobie pozwolić na ogromny przepych. Styl Izabeli wyróżniał się jednak nie tyle splendorem, ile szczególnym wyrafinowaniem.
Katarzyna Medycejska (1519 – 1589)
Jedna z najbardziej wpływowych kobiet renesansu, wielka władczyni, regentka Francji i matka trzech francuskich królów: Franciszka II Walezjusza, Karola IX i Henryka III Walezego (przez kilka miesięcy również króla Polski) – Katarzyna Medycejska. Z pochodzenia Włoszka, przyszła na świat w rodzie Medyceuszy, we Florencji. Została wcześnie osierocona przez rodziców (jej matka zmarła w połogu). Była krewną papieża Klemensa VII, który, gdy miała 14 lat, wydał ją za mąż za księcia Orleanu z dynastii Walezjuszów. Gdy jej mąż, Henryk II, został królem Francji, ona również uzyskała tytuł królewski.
Małżeństwo Katarzyny z Henrykiem nie było udane, ponieważ małżonek ponad jej względy przedkładał urok swojej metresy Diany de Poitiers. Mimo to po dziesięciu latach trwania związku na świat zaczęły przychodzić dzieci – królowa urodziła dziesięcioro potomków. W 1599 roku Henryk II zginął w turnieju, a Katarzyna Medycejska przejęła władzę jako regentka. Gdy na tron wstępowali jej trzej kolejni synowie, królowa nadal miała decydujący wpływ na politykę zagraniczną i wewnętrzną kraju. Uważa się, że to ona stała za słynną katolicką rzezią Hugenotów, znaną jako noc świętego Bartłomieja.
Pretekstem do ściągnięcia przywódców kalwinów do Paryża był ślub córki Katarzyny, Małgorzaty z królem Nawarry, Henrykiem. W nocy z 23 na 24 sierpnia 1572 roku wymordowano hugenocką szlachtę oraz wielu ludzi tego wyznania. Wydarzenia te uwiecznił Aleksander Dumas (ojciec) w powieści „Królowa Margot”, na podstawie której powstała między innymi ekranizacja z 1994 roku z Isabelle Adjani w roli głównej.
Roksolana (ok. 1505 – 1561)
Roksolana to szalenie ciekawa kobieca postać okresu renesansu. Jej historia jest iście niezwykła, ponieważ jako niewolnica pochodząca z Rusi, oczarowała słynnego sułtana Sulejmana Wspaniałego, została jego żoną i zdobyła niesłychany wpływ na decyzje polityczne osmańskiego władcy. Wywodziła się dokładnie z Rohatynia na Rusi Czerwonej, była córką prawosławnego popa. Nie wiadomo dokładnie, w jaki sposób dostała się do Stambułu – czy trafiła do niewoli mołdawskiej czy też tatarskiej. Na pewno w Stambule została zakupiona do haremu sułtana i umieszczona w Topkapi Sarai, czyli sułtańskich pałacach. Nadano jej imię Hasseki Hurem, które znaczy tyle co „Wesoła”. Można więc wnioskować, że oprócz zjawiskowej urody posiadała również poczucie humoru i zdolność do rozweselania swojego otoczenia i oczywiście sułtana.
Sulejman Wspaniały w 1530 roku ożenił się z Roksolaną, a z ich związku urodziła się szóstka dzieci: pięciu synów i córka. Najstarszy potomek, Selim II, został ustanowiony przez ojca jego następcą i faktycznie objął po nim władzę, mimo że nie był najstarszym z królewskich dzieci. Roksolana miała ogromny wpływ na swojego małżonka, dlatego koronowane głowy, pertraktując z sułtanem, szukały jej poparcia. Korespondowała z polskimi władcami: królową Boną, królem Zygmuntem Augustem czy z Izabellą Jagiellonką.
Wiadomo, że podobnie jak jej mąż, Roksolana była gorącą orędowniczką sztuki. Na jej polecenie wzniesiono najwspanialszy stambulski Meczet Sulejmana. Legenda głosi, że powstał w miejscu, gdzie odbywał się targ niewolników, na którym Roksolana została sprzedana do haremu. Umieszczono tam również mauzolea sułtana i jej samej.
Karin Mansdotter (1550 – 1612)
Kolejna interesująca opowieść o słynnej kobiecie epoki renesansu. Karin Mansdotter, mimo że wywodziła się z prostego ludu, została królową Szwecji. A było to tak, że król Eryk XIV z dynastii Wazów lubił przebierać się w proste stroje i incognito odwiedzać miejskie gospody. W jednym z takich lokali spotkał piętnastoletnią, śliczną dziewczynę, która nalewała gościom piwo. Od razu kazał sprowadzić ją do pałacu, odziać w kosztowne szaty i edukować. A że był już po kilku miłosnych zawodach (kilka księżniczek odmówiło mu ręki), zapałał wielkim uczuciem do niewinnej dziewczyny.
Po drodze odbyło się w kraju kilka buntów, a król po jednym z nich, kiedy owładnięty obsesją spisku na swoje życie, rozkazał zamordować wielu znacznych obywateli, popadł w chorobę psychiczną. Przebrał się w chłopski strój i błąkał się po lasach. Potem zaś dochodził do siebie przez pół roku. W końcu zdecydował, że ożeni się z Karin, z którą miał już dzieci, i uczyni ją królową. Tak też się stało, jednak fakt ten tak oburzył wielu możnych, że w kraju powstał bunt. Na jego czele stanęli bracia Eryka: Jan (ożeniony z siostrą polskiego króla Zygmunta Augusta, Katarzyną) i Karol.
Eryk został obalony i wraz z Karin i dziećmi uwięziony w zamku Gripsholm. Spędzili tam wspólnie dziewięć lat, jednak po tym czasie rozdzielono rodzinę. W 1568 roku Eryk zmarł, a Karin otrzymała posiadłość, w której miała zamieszkać. Jej córka Sygryda wyszła za mąż za szlachcica, a syn Gustaw został odesłany do Polski, ale nie wiadomo, co się dalej z nim stało. Wiadomo natomiast, że ich wnuk, Ake Tott został szwedzkim marszałkiem polnym.
Bona Sforza (1494 – 1557)
Jedną z najważniejszych renesansowych dam była również polska królowa, Bona Sforza. Włoska żona Zygmunta Starego stała się jedną z najbardziej znanych, pamiętanych i przywoływanych do dzisiaj rodzimych władczyń. Była córką słynnego książęcego mediolańskiego rodu Sforzów: Giana Galeazza Sforzy i Izabeli Aragońskiej. W 1518 roku w wieku 24 lat wyszła za polskiego króla, wówczas ponad pięćdziesięcioletniego Jagiellona. Urodziła pięcioro dzieci, z których dwoje: Zygmunt August oraz Anna Jagiellonka, zasiadali potem na polskim tronie. Od początku swojego pobytu w Polsce wykształcona i ambitna władczyni dążyła do uzyskania znaczącego wpływu na politykę, co szybko jej się udało.
Dzięki staraniom Bony Zygmunt August został koronowany na króla jako dziecko, jeszcze za życia swojego ojca, co było w Polsce niespotykanym zwyczajem. Królowa sprawnie zarządzała dobrami królewskimi, dbała o powiększenie majątku i miała jasną wizję polityki zagranicznej. Uważała, że Polska powinna wejść w sojusz z Francją i nie dopuścić do wzmocnienia władzy Habsburgów. Włoszka przywiozła na krakowski dwór nowe obyczaje i zmieniła polską kuchnię. To za jej czasów na polskich stołach zaczęły pojawiać się warzywa, wino, przyprawy korzenne i makarony.
Przełomem w jej dworskiej działalności okazał się potajemny ślub Zygmunta Augusta z poddaną, Barbarą Radziwiłłówną. Bona nigdy nie wybaczyła tego kroku swojemu ukochanemu synowi i na znak protestu wraz z córkami opuściła Wawel i zamieszkała na Mazowszu. Ostatecznie w 1556 roku w wieku sześćdziesięciu lat postanowiła wyjechać z Polski i osiedlić się we Włoszech, w swoich rodowych dobrach w Bari. Tam też rok później została otruta przez swojego sekretarza.
Barbara Radziwiłłówna (1520 – 1551)
Niesłychanie ciekawą renesansową kobietą jest Barbara Radziwiłłówna. Wbrew woli królowej Bony, całego polskiego sejmu i duchowieństwa została żoną ostatniego Jagiellona, Zygmunta Augusta. Pochodziła z Litwy, była córką kasztelana i hetmana wielkiego litewskiego Jerzego Radziwiłła i Barbary z rodu Kołów. Słynęła z niebywałej urody i elegancji, a także poczucia humoru i swobody obyczajów [Zob. Barbara Radziwiłłówna i sekrety jej urody]. W 1537 roku jako siedemnastolatka poślubiła wojewodę nowogródzkiego i trockiego, Stanisława Gasztołda. Po kilku latach została jednak bezdzietną wdową.
Wtedy poznała króla Zygmunta Augusta, który przybył do Wilna właśnie po to, by zająć się sprawą spadku po jej zamożnym mężu, bowiem zgodnie z prawem, majątek bezdzietnej wdowy przepadał na skarb państwa. Jak się można domyślać, Zygmunt August oczarowany piękną damą nie zamierzał zostawiać jej z niczym.
Król był wówczas żonaty z Elżbietą Habsburżanką, jednak wiadomo było, że nie znosił swojej małżonki, a nawet przebąkiwano o planach unieważnienia małżeństwa. Zapałał natomiast ogromną miłością do Barbary Radziwiłłówny, tak wielką, że kiedy niespodziewanie owdowiał, potajemnie, lekceważąc zdrowy rozsądek i interesy królestwa, ożenił się z wybranką. Publiczne ogłoszenie małżeństwa miało miejsce w 1548 roku, po śmierci króla Zygmunta Starego.
Młody władca pomimo oporu ze strony matki, szlachty, duchowieństwa i senatorów wykazał się nie lada odwagą i zdołał obronić swoją decyzję. Małżeństwo, choć bardzo szczęśliwe, nie potrwało długo. Barbara Radziwiłłówna zmarła bowiem niebawem po wawelskiej koronacji, w 1551 roku. Zygmunt August, by uhonorować swoją małżonkę, zdecydował się pochować ją w jej rodzinnym Wilnie i szedł pieszo za jej trumną przez cały kraj, demonstrując poddanym swoją rozpacz.
Maryna Mniszchówna (1588 – 1614)
Kolejna na naszej liście słynnych renesansowych kobiet jest Maryna Mniszchówna, która zasłynęła w historii niepohamowaną żądzą władzy i splendoru. Tak bardzo pragnęła moskiewskiego tronu, że aż trzykrotnie próbowała go zdobyć jako małżonka samozwańczych watażków. Maryna była córką znanego możnowładcy, Jerzego Mniszcha i jego żony Jadwigi z Tarłów. Wkroczyła na polityczną arenę dzięki ambicjom swojego ojca, który wszedł w podejrzane układy z tak zwanym Dymitrem Samozwańcem, czyli rzekomo cudownie ocalonym ostatnim potomkiem dynastii Rurykowiczów.
Człowiek ów, prawdopodobnie inteligentny i charyzmatyczny mnich, Grigorij Otriepiew, zbiegły do Polski, podawał się za syna Iwana Groźnego i jedynego prawowitego władcę Rosji. Zyskał duże poparcie polskiej szlachty i odbył audiencję u polskiego króla Zygmunta III, po której ruszył przeciwko carowi Borysowi Godunowi. Wcześniej jednak zawarł umowę z Jerzym Mniszchem, że w razie sukcesu, pojmie jego córkę za żonę i obdaruje teścia mnóstwem godności i cennych darów.
Tak też się stało, Samozwaniec zdobył rosyjski tron i przybył do Polski, by ożenić się z Maryną, a następnie w ociekającym przepychu orszaku zabrał ją do Moskwy. Jego panowanie nie trwało jednak długo, bo zaledwie po 10 dniach moskiewskiego triumfu, 28 maja 1606 roku został zamordowany przez bojarów, a jego żona i teść uwięzieni. Nie ostudziło to jednak zapędów Maryny do tego, by zostać rosyjską carycą. Gdy niebawem pojawił się dugi Samozwaniec, tym razem rzekomo ocalały z rzezi w Moskwie, uwolniona z twierdzy w Jarosławiu nad Wołgą Maryna oficjalnie rozpoznała w nim swojego małżonka, a potem (nie wiadomo dlaczego) wzięła z nim ślub.
Urodziła też nowemu II Samozwańcowi syna. Ale los się od nich odwrócił i po początkowych sukcesach, nowy małżonek zginął. Mniszchówna nie dała jednak za wygraną i związała się z kozackim atamanem, Iwanem Zarudzkim. Wspólnie ogłosili, że zamierzają osadzić na moskiewskim tronie jej syna, prawowitego władcę. Po zdobyciu kilku miast i twierdz, przewagę zyskał car Michał Romanow. Zarudzki został wbity na pal, Marynę umieszczono w lochu, a jej czteroletnie dziecko bestialsko zamordowano.
Sofonisba Anguissola (1532 – 1625)
Na liście słynnych kobiet renesansu nie może również zabraknąć przedstawicielki sztuki. Jest nią Sofonisba Anguissola, utalentowana malarka, której przyszło żyć w czasach Michała Anioła i Leonarda Da Vinci. Urodziła się we włoskiej Cremonie, w zamożnej, arystokratycznej rodzinie, dzięki czemu odebrała staranne wykształcenie. Była uczennicą Bernardina Campi i utrzymywała zawodowe kontakty z Michałem Aniołem. Wiadomo, że mistrz doradzał artystce, oceniał jej prace, a także polecał w środowisku.
Sofonisba szybko zyskała popularność jako autorka udanych portretów, co zapewniło jej szeroką i bogatą klientelę. W końcu trafiła na hiszpański dwór Filipa II, gdzie została nauczycielką i nadworną malarką Elżbiety Walezjuszki. Po śmierci królowej, sowicie wynagrodzona przez monarchę, opuściła dwór i wyszła za mąż. Zmarła w Palermo w wieku 93 lat. W Polsce znajdują się trzy obrazy autorstwa Sofonisby Anguissoli: „Gra w szachy”, „Autoportret” oraz „Portret mężczyzny z córką”.
Literatura:
A. Donimirski, „Niezwykłe kobiety w dziejach”, Warszawa 1988.
C. Pound, „Isabella d’Este, first lady of the world”, [online]: egnelsbergideas