Tatuaż jest obecnie niezwykle popularną sztuką ozdabiania ciała. Pełni nie tylko funkcję estetyczną, ale stanowi również formę komunikatu skierowanego do świata. Może być zatem istotną częścią tożsamości, postrzegania i wyrażania siebie. Co ciekawe, tatuaż towarzyszył człowiekowi od zarania dziejów, a oto jego krótka historia.
Tatuaż – moda z Wysp Pacyfiku
Słowo „tatuaż” powstało w XVIII wieku – wywodzi się od polinezejskiego „tattaw” (dokładnie z rejonów Thaiti lub Samoa), czyli określenia na technikę stosowaną przez mieszkańców wysp Pacyfiku, polegającą na dekorowaniu dużych obszarów ciała trwałym barwnikiem wprowadzanym pod skórę. James Cook, znany brytyjski podróżnik, przekształcił ten wyraz w angielskie „tattoo”. Wiadomo, że w obszarze Pacyfiku kolebką tej sztuki była kultura Lapita, gdzie tatuowano się już trzy tysiące lat temu. Najstarszym zachowanym przykładem przedstawiającym ozdabianie w ten sposób ludzkiego ciała jest natomiast mumia Ötziego, znaleziona w Alpach w 1991 roku przez niemieckich turystów. Czas życia Człowieka z lodu jest datowany na około 3500 r. p. n. e.
Tatuaże znalezionego mężczyzny były ciemnoniebieskie, sporządzone na bazie pyłu z węgla drzewnego i prawdopodobnie mogły pełnić funkcję zdrowotną. Świadczy o tym umiejscowienie nakłuć wzdłuż kręgosłupa, na kolanie i na kostce – miały chronić przed bólem zwyrodnieniowym tych części ciała. Jeśli chodzi o najstarsze szczątki kobiece ze śladami tatuażu, odkryto je na cmentarzu nubijskim w Wadi Kubbanija, a pochodzą one z IV w. p. n. e. Za dowód uprawiania sztuki tatuażu w okresie neolitu uchodzą również antropomorficzne figurki pokryte tego typu ozdobami, odnalezione w Tordos na Węgrzech oraz na terenach Mołdawii i w rejonie środkowego biegu Dniepru.
Tatuaż w kulturach starożytnych
Wiadomo, że tatuowanie ciała praktykowano w starożytnym Egipcie, o czym świadczą zdobione figurki znalezione w grobowcach, ale także odkryta w 1891 roku mumia kapłanki bogini Hathor, Amunet. Tatuaż był szczególnie popularny wśród egipskich kobiet, wykonywany na brzuchu i udach miał prawdopodobnie zapewniać pomyślność w ciąży i podczas porodu, ale być może również zabezpieczać przed chorobami wenerycznymi (znaleziono tatuaże na mumiach prostytutek).
Nieco inaczej wyglądała sprawa tatuażu w starożytnych Chinach, gdzie ozdabianie w ten sposób twarzy traktowano jako szczególnie szpecące, dlatego znakowano w ten sposób przestępców. U Scytów i Traków upiększano podskórnymi malowidłami ramiona, przedramiona, barki, a także plecy i uda wodzów, umieszczając na tych częściach ciała podobizny zwierząt. W starożytnej Grecji tatuażem znakowano niewolników. A w starożytnym Rzymie do czasów cesarza Konstantyna tatuowali się legioniści. Cesarz, którego panowanie przypadło na IV wiek n. e. zabronił jednak tej praktyki.
Tatuaże były oczywiście znane wśród mieszkańców obu Ameryk. Ludy Ameryki Południowej na szeroką skalę zdobiły kobiece brzuchy i pośladki, a u mężczyzn torsy, ręce, dłonie i palce.
Najbardziej spektakularne przykłady sztuki tatuażu pochodzą jednak ze starożytnej Japonii, gdzie były one wyznacznikiem przynależności do elity społecznej. W późniejszym okresie Edo tatuaże wiązano jednak przede wszystkim z przestępcami i prostytutkami. Były one formą społecznego napiętnowania. Oczywiście tatuaże posiadali członkowie jakuzy – japońskiej mafii nawiązującej w swoim kodeksie do tradycji okresu Tokugawa i samurajów. Wśród wzorów w tym wypadku dominowały smoki, kwiaty wiśni czy ryby koi, które poruszały się na skórze wraz z każdym drgnięciem mięśni.
Tatuaż od średniowiecza do współczesności
Co ciekawe, również ludzie żyjący w wiekach średnich nie stronili od tatuowania ciała. Uczestnicy wypraw krzyżowych często wykłuwali na swojej skórze krzyż świętego Jerzego i krzyż na czole, co miało zapewnić chrześcijański pochówek. Tatuaż pojawiał się także u pielgrzymów podróżujących do Ziemi Świętej, którzy na przykład za pomocą napisu „Betlejem” uwieczniali swoją peregrynację.
Egzotyczny tatuaż zawitał zaś w Europie za sprawą morskich wypraw w dalekie rejony świata, skąd podróżnicy przywozili rdzennych mieszkańców o tajemniczej aparycji. W XVII wieku William Drampier przypłynął do Anglii z wytatuowanym księciem Giolo z rejonów Indonezji. W XVIII wieku Francuzi przywieźli z kolei Ahutoru z Tahiti, a James Cook wrócił do Europy z Maiem, którego przedstawiono królowi Anglii, Jerzemu III. Ten ostatni stał się wdzięcznym i fascynującym obiektem licznych portretów pędzla znakomitych malarzy, co wpłynęło na wyobraźnię szerszej publiczności. Do upowszechnienia sztuki tatuażu przyczynił się również jeden z uczestników wyprawy Cooka, Sydney Parkinson, który sporządził między innymi słynny portret maoryskiego wodza, mającego na twarzy tatuaż moko.
W XIX wieku za sprawą angielskiego księcia Alberta, syna królowej Wiktorii, który wrócił z Ziemi Świętej z efektownym tatuażem, praktyka ta stała się niezwykle modna w elitarnych kręgach arystokracji. Potem jednak moda przeminęła i przez długi okres tatuaż funkcjonował jako wyróżnik kilku grup: ludzi ze świata przestępczego, marynarzy i żołnierzy. Podczas II wojny światowej został on zaś użyty przez Niemców do haniebnego znakowania więźniów obozów koncentracyjnych.
Techniki i funkcje tatuażu
Tatuowanie ciała polega na nacinaniu lub innego rodzaju uszkadzaniu naskórka, a następnie wprowadzaniu w powstały w ten sposób wzór trwałego barwnika. W tym celu posługiwano się igłami, nożami, cierniami, wykorzystywano ości lub rodzaj ostrych grzebieni. W roli pigmentu stosowano sadzę albo węgiel drzewny. Twórcą pierwszej elektrycznej maszynki do tatuażu był Samuel O’Reilly, który wprowadził ją na rynek w 1891 roku w Nowym Jorku.
Prawdziwy renesans tatuażu nastąpił w latach 90., kiedy to na całym świecie zaczęły się mnożyć salony tatuażu. Co ciekawe, funkcje tej praktyki dekorowania ciała nie uległy jednak zasadniczej przemianie. Tatuaż nadal bywa znakiem przynależności do określonej subkultury, może pełnić rolę pamiątki, osobistego amuletu czy komunikatu. Autografia stanowi działanie silnie związane z konstruowaniem tożsamości, w której ciało odgrywa zasadniczą funkcję. Ciało staje się w tym wypadku żywym tekstem przeznaczonym do dekodowania, w myśl maksymy Foucaulta: „ciało – powierzchnia zapisu zdarzeń”.
Literatura:
„Zarys historii ozdabiania ciała”, pod red. L. Wdowiak, Szczecin 2018.